Në lashtësinë e shekujve , legjendave, këngës , erës lehtë , valëve të detit dhe gërshetimit të së bukurës me atë që vret.
Zgjohem nga gjumi dhe hedhi një sy anash ,por drita nuk me le dhe i mbylla sytë përsëri. Një erë e mbasdites që edhe gurin e pëlcet nga malli nuk ndalet. Frynë aq lehtë aq bukur dhe ma fshinë djersën e vapës nga balli . Disa cicërrima aty këtu ku shtyheshin me karkalecin e bahçes jeshile se kush e ka zërin më të bukur. Herë degjoj zogun herë karkalecin dhe shoh një gjarpër që fishkëllon duke u dredhur si djalli dhe mundohet ta prishë gjithë bukurinë. Për çudi nuk u frigova se ne Ulqinakët e njohim gjarpërin shumë mirë . E dijmë mirë se kush është . Po ama ….nuk prishen momentet magjike për gjarpërin .Ato janë kudo.
Era me freskinë dhe melodinë e sajë nuk ndalet , herë ndëgjojë gjethet e fikut, herë të ullirit plak para shtëpisë vjetër dhe diku më larg lajmrohen edhe ato të gështenjave afër kronit Kajushit. Më ze gjumi nga bukuria dhe flladi verës .Vjen nga zabeli një freski tjetër dhe më përgedhelë si zogun e lënduar .Sillem në krahun e zemrës ngadalë ,dhe nisem në lashtësinë e shekullit të kaluar .
Sikur zanat ,më vijnë në ëndërr të gjitha ! Së pari një plak i vjetër shumë i vjetër më thotë ” unë jam Iliri plak, jam gjuha yte, jam ma se 2000 vjeçar i vjetër , jam feja jam djepi yt . Më ledhaton ballin lehtë dhe ikën .
E thëras të kthehet, çirrem në gjumë , por kot. Eja të lutem …..kthehu !
Më del një fytyrë e njohur .Pyes për rreth . Kush është ky , nga na erdhi ?
Miguel des Servantes është aty,më thotë një za i panjohur, ai po kërkon strehim nga plaku.
Vjen zëri tjetër më thotë -shko dhe kërko në rrjetën e rrugëve Citadela, aty i ke.. .Shiko aty afër mbishkrimit për mbretëreshën Artemida. Sillem vërdallë përeth Pallatit Venecia afër rezidencës të administratës Venedikase. Vazhdoj në tregun e robërve. Shoh disa fytyra të zeza që nga malli i pikojnë lotët mbi faqet që ndriçonin nga dielli që përvlonte dhe hidhnin vallen afrikane.I shtrijnë duartë e zeza të gjora me sytë e friguara të trumcakut, kërkojnë çerdhen e re ke plaku. Kërkojnë një emër dhe mbiemër nga i Zoti detit që i solli këtu në hapsirën e hyjnive.
Më thojnë që plaku paska një hall. Dolçineja e bukur e magjepsi një rob të huaj dhe plaku duhet të jetë aty.Ishte Serveti pra ,ajo vet ! Se një kryevepër botrore po lind në gjirin e plakut. Don Quixote po lind në duart e plakut dymijëvjeçar. Nuk më besohet . A thua them ,jam aq fatlume që paskam lind në këtë qiell dhe det të kaltërt ku Dolçineja po merr dhenë ? Sillem si e habitur. Po ky se ,ku doli tash Sabbatai Zevi . Se çka lyp ky në gjirin e plakut ? Smyrna Turqisë e largët ishte për te vendikja ,dhe pse këtu ky po strehohet në këtë qytet?
Vazhdoj lexoj mbishkrimet iliro pellazge, latine , greke , venedikase , turke dhe fishkllimeve të gjarpërit. Pazari robërve plot zezak .Po sillen pa u ndalë në vallen e gyrbetit !Nga një uh i del nga zemra por vallja nuk ndalet. Janë nga trojet e largëta poashtu të bukura dhe magjepse . Gusharaveli nuk ndalet dhe të dehur nga deti dhe rrezet e diellit nisin vallen e lotit.
Obobo se kush kupton fare këtë plak . E gjithë kjo e kaluar ! Nuk më ndalet truri dhe vazhdon kërkimet . Zbathur shkeli mbi gjithë gurtë , gjethet, ferrat , por prap vazhdoj rrugën .
Shoh diçka shkëlqen në gurët e Kalasë. Ulem ,shoh monedhën me fytyrën e Agnus Dei dhe tjetrën anë të monedhës mbante Zonjën e bekuar me Jezu Krishtin në duart e veta .He kuptoje ti tash . Kush vie e kush shkon . Plaku mikpritës i bukur i përballon të gjitha. Luftrat , furtunat , Zezakët, Venedikasit , Turqit , Knjazat , mbretërit dhe të birin e dreqit. I duron plaku ,mbush dekadë me një histori nobel .
Plaku mbanë krenarinë .Plaku nuk lodhet .
Unë sillem nëpër gurët e historisë e habitur. Shikoj pak më poshtë dhe shoh Arnold von Harff po shkruan diçka por nuk u ndala.E lashë të qetë sepse po shkruante bukur dhe ishte i mahnitur nga e gjithë ajo bukuri .Vazhdova . Po kërkoj plakun.
Çka me pa ! Edith Durham diçka po habitet. Vie nga një bukuri ku perëndon dielli dhe adhuron bukurinë tonë aty ku lind dielli ! He merre vesht ti tash ? Edith Durham po mahnitet ?
Gjethet nuk ndaleshin . Flladi herë më përvlonte herë më freskonte . Vinte valë valë mbi ballin tim.Freskija e gjetheve që dridheshin si zemra voglushes që sheh ëndrra. Më zgjoi një fishkëllimë .
-Uh ,thashë pse më doli gjumi ?
U zgjova . Diku nga larg ndëgjohej urimi .
“Vajzës filanit i urojmë fejesën me djalin e filanit me këngëtaren Zorica Brunclik dhe këngën radosti moja “.
I mbylla sytë fort .I shtërngova aq fort . Dëgjova fishkëllimën e gjarpërit .Mbylla gojën mos me bërtitë .Mbylla vesht por më kot! Zëri fishkëllimës së gjarpërit sa vinte e shurdhonte edhe më tepër ! “Radosti moja “,nuk ndalej .
Ku qesh e ku erdha ? Nga e gjithë ajo histori ,lashtësi ,vjen një fishkëllimë e gjarprit dhe ma prish gjithë at ëndërr .
Po fejohet filanja . Për djalin e filanit djalë kanakut besa. Me shpi, tamabil me 200 rranxë ullinj.Kryesorja ullishtë kishte. Pa ullishtë s’ban. Pa qofshin me nefakê moj ,i pastë nana jarebi se si plluma të dy. Vajzë e mirë e bukur si kakonë ,par edhe dhanrri djalë kanakut.
Zani nuk ndalej . Vazhdonte të sulmonte ai za çdo rrënjë ulliri ,çdo mur Kalaje ,çdo lis dhe gështenjë të vjetër . Kënga sa vinte rritej zeri sajë ,por ajo nuk kishte rendesi , kryesore djali ka ullishtë . Intelegjenca, bukurija, mosha djalit matej me numrin e sa “rranxë “ullinit i ka .Sa çudi ! Sa më shumë rranxë ullini aq më intelegjent e ma i bukur ! Rritej kvaliteti me ullirin sepse edhe ashtu është dru i shenjtë. Rritej vlera gjithë Ulqinit me ato rrënje .Por ah fishkellima gjarperit ….nuk ndalej hiς .Depërtonte në ςdo shtëpi .
Mos t’flas për Ulqinin është njësoj si mos t’flas për William Shakespeare , Tibetin apo lartesinë e Himallajeve. Ama mos ti përmendi shinjat ,pajën , dhuntinë , pasinë, natën e varzave dhe më vonë kreditat deri në fyt me u kry të gjithat këta ,nuk merr bojë. Janë karateristikat e Ulqinakut,por plaku …..eh plaku po lypë bukurinë e lashtë dhe po ik diku po distancohet nga ne.
“Pa sa bukur moj paja filanes ,edhe nji hillallyk botë me marrë . Aman arin e unazat që kan çu ata mas t’munohet kush ma. Pa bylyzykun aman moj! Si perri ma nusja.Kakonë e gjallë .(Ç’farë ofendimi,kakonë e gjallë)! Havrën moj ma a ja ke pa , ojma bardh si bora ,me fjak e at lule si mi pas bi n’at havër Mas qoftë ma mirë çe bukur ka dalë . Veç edhe dhandri si pllum). Ball ullishtën e at babë ç’e ka “. Nanën ………hanko filanja edhe aja besa gru dagrihe.
Nusja e ngrirë i çon ngapak sytë dhe përplas qerpikët prap teposhtë.E bukur si kakonë nusja paraftyron dhëndrrin si një dru ulliri dhe kaq mjaftonte!
Dhe zani vazhon. Një urim kryhet ,nisë tjetri.Zanet përzihen në gjithë qytetin dhe po sa ia nisë hoxha n’minare,dhe nuk e di ma kush u feju e kur ja nisë jasija .Përzihen kenget,perzihet zëri .
Historia u bë lamsh .
Plaku i lashtë me kulturën , bukurinë, madhështinë flokët e thinjura si syrmi , vie dhe përfundon në fishkllimën e gjarpnit që kafshon. Gjarpërit që helmon ,merr dhe kërkon dalje në det ,sepse nuk duron dot shkrepat e maleve të nemura .
I shtërngoj sytë fort fort. Kërkoj at plakun në ëndërr. Kërkoj ullirin, gështenjat,detin,shegat, Limanin,Valdanosin, Kalanë, diellin që ndriçon veç për ne, valët e detit , Don Quixote , anijen me vela Gloria të familjes Shurdha që në shekullin 18të fitoi garat mes disa shteteve dhe sot qëndron si kryevepër në pëlhurë në shtëpinë e vjetër të Gjeranave. Kërkoj babën tim me fytyrën më të bukur në botë ,njalat që na i sillte pa ndërpre , nanën me zanin e engjullit,tavën e kublave delikatesin me të përsosur në botë dhe erën e gjellnave të saja.Dorën që ma përkëdhelte ballin dhe flokët. Kërkoj bukën nga duart e Xhavit Millës që sa herë ofrohem më thotë me zërin e tijë fisnik dhe buzëqeshjen e ëmbël, “Filja vogël”.Ashtu ai më thëriste! Kërkoj familjen time të dashur,kushrinat , shoqet ,Tofik Shurdhën me tregimet e pafund….Kërkoj Memen,Nuren,Fijen,Fatimen,Fahrijen dhe Vehiben e ëmbël si mjalta! I mbylla sytë edhe më fort . U lëndova. Ulqinin po e mbysin Ulqinakët. Bukuria që vret, më zgjoi nga gjumi dhe plakun madhështor nuk e gjeta më . Iku i shkreti dhe po kërkon ditarin që ia vodhën nga duart që i dridheshin nga rrudhat dhe mosha ! E ndau koha Ulqinin nga ulqinakët .
Urimet vazhdojnë , filanja me filanin, shinjat,pasija, paja ,hillallyku, dhuntija, sarajlija , gurrabijat e forta si guri ,peta e hallume me gjel . Vazhdon edhe gjumi i thellë i ulqinakut .
“Nji t’pritun aman ma, prej sallate deri n’hashaf ,si aja ma , madonë edhe nji shoqe nuk ja gjinë .
Zani këngës vazhdon në gjithë qytetin herë shqip ,herë ezani e herë fishkëllima e gjarpnit …..uluron me lutje dhe lot mbi kupën e qiellit dhe detit të kaltërt të bukur si vet Perëndija !
Fryma e lehtë nuk ndalet dhe unë herë zgjohem dhe prap bie në gjumë dhe iki diku larg me ëndrrën time në zemrën e voglushes që ngadalë po plaket me të njëjtën ëndërr !
Gjarpërin nuk ma don zemra,fishkëllima e ti po shkatrron plakun tim . E dua zërin e bilbilit dhe pikë ! At që plaku e fliste gjithë jetën ! At që historia na e dhuroi dhunti nga lashtesija jonë !